قیمت گندم پس از آغاز جنگ روسیه و اوکراین در اوایل ۲۰۲۲ به اوج تاریخی خود رسید، اما بخش قابل توجهی از ماه‌های پس از این تاریخ، روند نزولی در پیش گرفت. در سال جاری نیز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران و بسته شدن تنگه هرمز باعث افزایش شدید قیمت انرژی و کود شد. اما اثر این تحولات بر بازار غلات در کوتاه‌مدت محدود باقی ماند؛ چراکه صادرات غلات تا حد زیادی بدون اختلالی جدی ادامه داشته و آثار افزایش قیمت کود شیمیایی نیز با فاصله زمانی چندماهه بر تولید محصولات کشاورزی نمایان می‌شود.

اکنون اما شرایط تغییر کرده است. خشکسالی گسترده بر وضعیت محصولات کشاورزی در نیمکره شمالی اثر گذاشته و همزمان، افزایش تنش‌ها در دریای سیاه، چشم‌انداز صادرات گندم از روسیه و اوکراین به عنوان بزرگترین تولید کنندگان گندم جهان را تیره کرده است. در نتیجه این تحولات، قیمت گندم اکنون نزدیک به ۲۵ درصد بالاتر از سطح ژانویه ۲۰۲۶ قرار گرفته و به بالاترین سطح خود در دو سال گذشته رسیده است.

تشدید تنش‌ها در دریای سیاه

طی هفته‌های اخیر، حملات موشکی روسیه به بنادر اودسا در اوکراین، صادرات غلات این کشور را مختل کرده است. همزمان حملات پهپادی اوکراین به کشتی‌ها در دریای آزوف، عملاً تردد محموله‌ها از تنگه کرچ را متوقف کرده و حملات به بنادر نووروسیسک و تامان روسیه نیز هزینه حمل‌ونقل کالا از بنادر روسیه در دریای سیاه را افزایش داده است.

در نتیجه، مجموع حجم محموله‌های صادر ‌شده از دریای سیاه، طی واپسین روزهای ماه جولای، بیش از ۴۰ درصد کمتر از سطح مشابه سال گذشته بوده است. روسیه و اوکراین در سال زراعی ۲۰۲۶-۲۰۲۵، حدود ۳۲ درصد از تجارت جهانی گندم را در اختیار داشتند که بخش عمده این صادرات از مسیر دریای سیاه انجام می‌شود. به همین دلیل، هرگونه اختلال طولانی‌مدت در این مسیر می‌تواند تأثیر قابل ‌توجهی بر عرضه جهانی داشته باشد.

اگرچه اوکراین در صورت اختلال در مسیرهای دریایی، امکان انتقال بخشی از گندم صادراتی خود از طریق جاده، راه‌آهن و رود دانوب به بنادر رومانی را دارد، اما این مسیرها نیز هزینه قابل ‌توجهی بر مجموع هزینه صادرات تحمیل می‌کنند.

افزایش حجم صادرات زمینی اوکراین، در گذشته نیز باعث بروز تنش‌های سیاسی با برخی کشورهای عضو اتحادیه اروپا از جمله لهستان، اسلواکی، مجارستان و رومانی شده بود. چراکه ورود حجم بالای غلات اوکراینی باعث کاهش قیمت محصولات در بازارهای محلی و افزایش هزینه خدمات حمل‌ونقل شد. روسیه نیز در کوتاه‌مدت گزینه‌های محدودی برای جایگزینی بنادر دریای سیاه در اختیار دارد. بنادر این کشور در دریای بالتیک و قطب شمال فاصله زیادی با مناطق اصلی تولید غلات داشته و از ظرفیت کافی برای بارگیری حجم صادراتی که از بنادر دریای سیاه خارج می‌شود، برخوردار نیستند.

نکته مهم اینکه تداوم اختلال در مسیرهای دریایی تنها گندم را تهدید نکرده و می‌تواند صادرات سایر محصولات کشاورزی اوکراین مانند ذرت و روغن آفتابگردان و همچنین صادرات کود روسیه شامل اوره و سایر کودهای نیتروژنه، فسفات و پتاس را نیز تحت تأثیر قرار دهد. این مسئله با توجه به ادامه بسته بودن تنگه هرمز و نقش مهم روسیه در بازار جهانی کود، اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

پیش‌بینی کاهش تولید جهانی گندم برای سال ۲۰۲۷

تشدید تنش‌های دریای سیاه همزمان با کاهش چشم‌انداز تولید جهانی گندم در نتیجه خشکسالی رخ داده است. برآوردهای وزارت کشاورزی آمریکا نشان می‌دهد که مجموع تولید گندم ۷ صادرکننده بزرگ جهان که حدود ۸۴ درصد از تجارت جهانی این محصول را در اختیار دارند، در سال زراعی ۲۷-۲۰۲۶، حدود ۱۱ درصد کاهش خواهد یافت. صادرات این کشورها نیز حدود ۷ درصد کمتر از سال گذشته پیش‌بینی شده است.

آمریکا یکی از مهمترین نمونه‌هاست. برآوردها از کاهش ۲۶ درصدی تولید گندم این کشور و افت نزدیک به ۱۵ درصدی صادرات برای سال آینده میلادی حکایت دارد. بخش مهمی از این کاهش به خشکسالی پایدار در دشت‌های جنوبی آمریکا مربوط می‌شود که تولید گندم قرمز زمستانه موسوم به HRW را حدود ۲۹ درصد کاهش داده است.

تولید گندم کانادا نیز حدود ۱۵ درصد کاهش خواهد یافت و صادرات این کشور ۸ درصد پایین‌تر از سال گذشته برآورد شده است. به گفته کارشناسان، سطح زیرکشت گندم کانادا به‌ دلیل جذابیت بیشتر قیمت کانولا و افزایش هزینه کود کاهش یافته است.

در اتحادیه اروپا، خشکسالی و دمای بالا خروجی گندم و ذرت را کاهش داده است. در مقابل، چشم‌انداز تولید روسیه و اوکراین نسبت به بخش‌های دیگر اروپا وضعیت بهتری دارد. اما مشکل اینجاست که افزایش درگیری‌ها بر سر مسیرهای کشتیرانی مشخص نمی‌کند چه میزان از این گندم در نهایت به بازار جهانی خواهد رسید.

ال‌نینو؛ تهدید دیگری برای بازار گندم

در کنار خشکسالی و اختلال در صادرات دریای سیاه، شکل‌گیری پدیده ال‌نینو در اواخر سال جاری نیز می‌تواند تولید گندم را به ‌ویژه در نیمکره جنوبی کاهش دهد. بااینحال، هنوز میزان دقیق تاثیرگذاری این پدیده بر تولید گندم و غلات مشخص نیست.

استرالیا سطح زیرکشت گندم برای سال زراعی آینده را حدود ۱۲ درصد کاهش داده است. انتظار کاهش بارندگی و افزایش هزینه کود از مهمترین دلایل این کاهش عنوان شده و وزارت کشاورزی آمریکا نیز پیش‌بینی کرده صادرات گندم استرالیا در این دوره ۱۲ درصد کاهش یابد. در آرژانتین نیز صادرات گندم در سال زراعی آتی، حدود ۱۹ درصد کمتر برآورد شده است. با اینحال، آرژانتین ممکن است از افزایش بارندگی ناشی از ال‌نینو منتفع شود.

کاهش نوسان قیمت گندم

کاهش تولید و اختلال در صادرات باعث افزایش محسوس نوسان قیمت گندم شده است. داده‌های قراردادهای آتی بازارهای جهانی نشان می‌دهد که نوسان ضمنی قیمت گندم از ابتدای سال، چندین مرحله افزایش و کاهش را تجربه کرده و طی هفته‌های اخیر بار دیگر به سطوح بالاتری رسیده است.

پیش از آغاز جنگ ایران، نوسان قیمت گندم نسبتاً پایین بوده و حتی پایین‌تر از میانگین ۱۰ ساله قرار داشت. اما پس از بسته شدن تنگه هرمز، نوسان بازار افزایش یافته و تا ماه می بالاتر از میانگین ۱۰ ساله باقی ماند. با افزایش امیدواری‌ نسبت به برقراری آتش‌بس پایدار، نوسان قیمت‌ها دوباره به پایین‌ترین سطح ۱۰ ساله کاهش یافت. اما از ابتدای ماه جولای شرایط تغییر کرده و کاهش چشم‌انداز تولید جهانی در کنار افزایش تنش‌ها در دریای سیاه و خلیج فارس، بازار گندم را بار دیگر بی‌ثبات کرد.

فشار مضاعف کاهش ذخایر بر بازار

همزمان با کاهش چشم‌انداز تولید، ذخایر گندم در اختیار صادرکنندگان بزرگ نیز در مسیر کاهش قرار گرفته است. در صورتی که اختلال در صادرات دریای سیاه ادامه پیدا کند، میزان ذخایر قابل دسترس برای بازار در کوتاه‌مدت می‌تواند حتی کمتر از برآوردهای فعلی باشد. این مسئله در شرایطی که شاهد کاهش تولید گندم در چند منطقه مهم جهان هستیم، می‌تواند حساسیت بازار را نسبت به هرگونه اختلال جدید در عرضه افزایش دهد.

بازار گندم در آستانه دوره‌ای تازه از بی‌ثباتی

بازار جهانی گندم وارد دوره‌ای تازه از بی‌ثباتی شده است. اگرچه قیمت‌ها افزایش یافته‌اند، اما هنوز فاصله قابل ‌توجهی با اوج قیمت‌های سال ۲۰۲۲ داشته و شرایط فعلی را نمی‌توان صرفا تکرار بحران گندم پس از آغاز جنگ روسیه و اوکراین دانست.

بحران سال ۲۰۲۲ نیز در نهایت نسبتاً سریع فروکش کرده و قیمت‌ها طی چند ماه کاهش یافتند. بخشی از این روند به معافیت مواد غذایی و کود از تحریم‌های اعمال‌شده علیه روسیه و همچنین اجرای ابتکار غلات دریای سیاه بازمی‌گشت که امکان ازسرگیری صادرات مواد غذایی از بنادر منطقه را فراهم کرد. با اینحال، محرک‌های افزایش قیمت در شرایط کنونی متفاوت هستند. اگرچه اثر هر عامل، به ‌تنهایی ممکن است محدودتر از بحران ۲۰۲۲ باشد، اما تعدد این عوامل و همزمانی آنها، پیش‌بینی مسیر بازار را دشوار خواهد کرد.

تداوم حملات به تأسیسات بندری و کشتی‌های حامل غلات و کود در منطقه دریای سیاه می‌تواند عرضه جهانی را محدود کند. همزمان، کاهش تولید گندم به‌دلیل بروز خشکسالی و کاهش دسترسی به کود شیمیایی، که بخشی از آن تحت تأثیر ادامه تنش‌ها در خلیج فارس قرار دارد، فشار بیشتری بر بازار وارد می‌کند.

در کنار این عوامل، حملات پهپادی اوکراین به کشتی‌های روسیه در دریای خزر و حملات دوباره حوثی‌ها به کشتیرانی در دریای سرخ نیز به افزایش نوسان در بازارهای جهانی کمک کرده‌اند. در چنین شرایطی، قیمت گندم در بازارهای جهانی همچنان در مسیر صعودی قرار داشته و اگر اختلال در مسیرهای کشتیرانی ادامه پیدا کند، احتمال افزایش سریع‌تر قیمت‌ها در ماه‌های آینده وجود خواهد داشت.