جدیدترین گزارش Mordor Intelligence حاکی از این است که حجم بازار کشاورزی ایران در سال ۲۰۲۵، به ارزش ۷۰ میلیارد دلار ارزش‌ گذاری شده و تخمین زده می‌ شود که از ۷۲.۱۴ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۶ به ۸۳.۹۲ میلیارد دلار تا سال ۲۰۳۱، با نرخ رشد مرکب سالانه ۳.۰۶ درصد در دوره پیش ‌بینی (۲۰۲۶-۲۰۳۱)، برسد.

غلات بزرگترین سهم بازار کشاورزی ایران را در اختیار دارد

بر اساس این گزارش، غلات بزرگترین سهم بازار کشاورزی ایران را در اختیار دارند، با این حال تغییرات تعیین ‌کننده سیاست اکنون به نفع میوه‌ ها، سبزیجات و محصولات خاص با ارزش بالا برای صادرات است و کشاورزان را در برابر نوسانات قیمت داخلی محافظت می‌ کند.

به عبارت دیگر غلات و حبوبات با ۴۰.۸۰ درصد، بزرگترین سهم بازار را در سال ۲۰۲۵ در اختیار داشتند که نشان دهنده تأکید استراتژیک ایران بر امنیت غذایی از طریق تولید غلات داخلی با حمایت تضمین قیمت دولتی و یارانه نهاده‌ ها است. این بخش از زیرساخت ‌های تثبیت ‌شده و تخصص کشاورزان بهره‌ مند است، اگرچه محدودیت‌ های بهره‌ وری ناشی از ماشین ‌آلات قدیمی و محدودیت‌ های آب، پتانسیل رشد را محدود می‌ کند.

نرخ رشد ۵.۴۸ درصدی بازار میوه و سبزیجات ایران تا سال ۲۰۳۱

از سوی دیگر میوه‌ ها و سبزیجات با نرخ رشد مرکب سالانه ۵.۴۸ درصد تا سال ۲۰۳۱، سریع‌ ترین بخش در حال رشد را تشکیل می ‌دهند که ناشی از گسترش بازار صادرات و حاشیه سود بالاتر است که با وجود افزایش پیچیدگی تولید، کشاورزان را به پذیرش این محصول ترغیب می ‌کند. توافق‌ نامه‌ های اخیر دسترسی به بازار با چین برای صادرات مرکبات و تقویت روابط تجاری با شرکای بریکس، مسیر رشد این بخش را تسریع می‌ کند. در واقع کریدورهای تجاری جدید که با چین و شرکای بریکس مذاکره شده است، دسترسی به بازار «پسته، زعفران و مرکبات تازه» را گسترش می ‌دهد و جریان ‌های درآمدی جدیدی ایجاد می‌ کند که معیشت روستایی را تقویت می‌ کند.

ظهور بخش گلخانه ای به عنوان یک جزء حیاتی از نوسازی کشاورزی ایران

در این گزارش آمده است: نکته قابل تامل اینکه بخش گلخانه ‌ای ایران به عنوان یک جزء حیاتی از نوسازی کشاورزی ظهور کرده است، به طوری که کشاورزی در محیط کنترل‌ شده، بازدهی تا ۱۰ برابر بیشتر از کشت سنتی در مزرعه را ارائه می ‌دهد و در عین حال ۹۰ درصد آب کمتری مصرف می ‌کند. این بخش از منابع فراوان گاز طبیعی ایران بهره‌ مند است و گرمایش مقرون ‌به‌ صرفه را برای چرخه‌ های تولید در تمام طول سال فراهم می‌ کند که می‌تواند سالانه ۳ تا ۴ برداشت محصول در مقایسه با فصول منفرد در فضای باز ایجاد کند. ادغام سیستم‌ های کنترل محیطی مبتنی بر هوش مصنوعی، مدیریت دقیق دما، رطوبت و سطح CO۲ را برای بهینه ‌سازی رشد گیاه و استفاده از منابع امکان ‌پذیر می‌ سازد.

تقاضای رو به رشد برای صادرات محصولات باغبانی با ارزش بالا

در بخشی دیگری از گزارش موردور آمده است : تغییر استراتژیک ایران به سمت صادرات محصولات کشاورزی با ارزش بالا، پس از توافقات تجاری اخیر، به ویژه تصویب صادرات مرکبات به چین که دسترسی به بازاری را که سالانه بیش از ۷۰ میلیون تن مرکبات مصرف می‌ کند، فراهم می ‌کند، تسریع شده است.

نکته قابل توجه اینکه سرمایه‌ گذاری ‌های فناوری پس از برداشت، از جمله سیستم ‌های خشک ‌کن پیشرفته برای پسته که زمان فرآوری را تا ۴۰ درصد کاهش می ‌دهد و در عین حال کیفیت محصول را حفظ می ‌کند، رقابت‌ پذیری صادراتی را افزایش می‌ دهد. تسهیل تجارت از طریق پلتفرم ‌های دیجیتال و شبکه‌ های لجستیک بهبود یافته، هزینه‌ های معاملات صادراتی را کاهش داده و تولیدکنندگان کوچک ‌تر را قادر می‌ سازد تا به بازارهای بین‌ المللی دسترسی پیدا کنند.

تخلیه شدید سفره ‌های آب زیرزمینی و مناطق در معرض ورشکستگی آبی

ایران با بحران بی ‌سابقه آب مواجه است و مخازن اصلی آب در سطوح بسیار پایین فعالیت می‌ کنند، از جمله سدهای امیرکبیر و لتیان که تنها با ۱۳درصد ظرفیت به تهران آب می ‌دهند و این امر باعث شده است که اقدامات جیره‌ بندی اضطراری آب در نظر گرفته شود. این بحران باعث تغییرات اساسی در الگوهای کشت شده است، به طوری که کشاورزان محصولات پرآب را رها کرده و به سمت گونه‌ های مقاوم در برابر خشکسالی روی آورده ‌اند، اگرچه این گذار، کل تولید کشاورزی را محدود می‌ کند. اقدامات اضطراری، از جمله حفر چاه‌ های عمیق، خطر آلودگی منابع آب زیرزمینی باقی مانده را به همراه دارد و می ‌تواند فجایع بالقوه ‌ای را در حوزه سلامت عمومی ایجاد کند که می‌ تواند جوامع کشاورزی روستایی را بیشتر بی ‌ثبات کند.

در واقع جغرافیای کشاورزی ایران منعکس کننده مناطق آب و هوایی متنوع و الگوهای دسترسی به آب است که اساساً قابلیت‌ های تولید و پویایی بازار را در سراسر کشور شکل می ‌دهد. به طوری که استان‌ های شمالی، از جمله مازندران و گیلان، از سطوح بارندگی بالاتر و شرایط رشد مطلوب ‌تری برخوردارند و از تولید برنج و محصولات باغی متنوع علیرغم افزایش پیش ‌بینی ‌شده دما از ۰.۸۲ تا ۱.۱ درجه سانتیگراد و کاهش بارندگی از ۷.۱ تا ۳۱.۳ میلی‌ متر تا سال ۲۰۵۰ حمایت می ‌کنند.

از آن طرف استان ‌های مرکزی، به ‌ویژه فارس و اصفهان، به عنوان مراکز اصلی تولید غلات با سطح مکانیزاسیون به ‌طور قابل‌ توجهی بالاتر از میانگین ‌های ملی عمل می‌ کنند، اگرچه با تنش آبی حاد ناشی از تخلیه سفره ‌های آب زیرزمینی و کاهش جریان رودخانه ‌ها مواجه هستند. حوضه زاینده ‌رود در مرکز ایران، با رشد جمعیت از ۴۲۰ هزار نفر در سال ۱۹۵۶ به ۲.۳ میلیون نفر تا سال ۲۰۰۰، چالش ‌های پیش روی مناطق کشاورزی را نشان می‌ دهد که تقاضای ناپایدار آب را ایجاد می‌ کند و حیات کشاورزی را در درازمدت تهدید می ‌کند.

همچنین استان ‌های جنوبی و شرقی از طریق اتخاذ محصولات مقاوم در برابر خشکسالی و فناوری ‌های پیشرفته آبیاری، در حال سازگاری با کمبود شدید آب هستند. پیش ‌بینی ‌های تغییرات اقلیمی نشان می‌ دهد که مناطق جنوبی ممکن است با شرایط گرمای شدید و خشکسالی مواجه شوند که می ‌تواند تغییرات اساسی در کاربری زمین‌ های کشاورزی ایجاد کند، در حالی که مناطق شمالی ممکن است با افزایش بارندگی و خطرات سیل مواجه شوند که نیاز به استراتژی‌ های مدیریت تطبیقی ‌دارد.

زمین ‌های پراکنده، گسترش مکانیزاسیون را محدود می‌ کنند

از سوی دیگر در این گزارش آمده است : بخش کشاورزی ایران با پراکندگی شدید زمین مشخص می‌ شود، به طوری که میانگین اندازه مزارع کمتر از ۲ هکتار است که موانع اساسی را برای پذیرش مکانیزاسیون و تحقق اقتصاد مقیاس ایجاد می‌ کند.