مهران ابراهیمیان؛ اتاق شفاف: آینده نفت فقط در باک خودروها و موتور هواپیماها تعیین نمی‌شود. بخشی از تقاضای جهانی نفت، در سال‌های پیش رو، در پتروشیمی، پلیمرها، الیاف مصنوعی، تجهیزات پزشکی، بسته‌بندی، آسفالت و ده‌ها محصول صنعتی و مصرفی شکل می‌گیرد.

بر اساس داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی، خوراک مورد استفاده در صنایع پتروشیمی حدود ۱۲ درصد از تقاضای جهانی نفت را تشکیل می‌دهد؛ سهمی که معادل حدود ۱۲ میلیون بشکه در روز است. همین نهاد پیش‌بینی کرده است پتروشیمی تا سال ۲۰۳۰ بیش از یک‌سوم رشد تقاضای جهانی نفت و تا سال ۲۰۵۰ نزدیک به نیمی از این رشد را به خود اختصاص دهد. این یعنی حتی اگر خودروهای برقی بخشی از مصرف سوخت را کاهش دهند، نفت همچنان در قالب مواد خام صنعتی جایگاه مهمی در اقتصاد جهان خواهد داشت.

در این الگوی تازه، پرسش اصلی فقط این نیست که چه مقدار نفت استخراج یا صادر می‌شود؛ بلکه این است که هر بشکه نفت در کدام زنجیره مصرف می‌شود و چه میزان ارزش افزوده ایجاد می‌کند.

آینده بازار جهانی نفت فقط با بنزین و گازوئیل تعریف نمی‌شود و سهم پتروشیمی در تقاضای نفت رو به رشد است؛ تغییری که برای ایران هم فرصت می‌سازد و هم رقابت

بشکه‌ای که نمی‌سوزد

تصور عمومی از نفت، سوختی است که در خودرو، کامیون، کشتی یا هواپیما مصرف می‌شود. اما داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان می‌دهد هر بشکه ۴۲ گالنی نفت خام فقط به بنزین و گازوئیل تبدیل نمی‌شود. به‌طور متوسط، از هر بشکه نفت حدود ۱۹.۵۷ گالن بنزین، ۱۲.۴۷ گالن گازوئیل و فرآورده‌های تقطیری، ۴.۴۱ گالن سوخت جت، ۲.۰۶ گالن کک نفتی، ۱.۵۵ گالن گازهای مایع هیدروکربنی، ۰.۸۴ گالن آسفالت و روغن راه‌سازی، ۰.۳۸ گالن روان‌کننده، ۰.۳۴ گالن نفتا برای خوراک پتروشیمی و ۱.۰۱ گالن سایر محصولات به دست می‌آید.

همین ترکیب نشان می‌دهد بخشی از نفت از همان ابتدا برای احتراق نهایی طراحی نشده، بلکه به‌عنوان ماده اولیه صنایع پایین‌دستی اهمیت دارد. نفتا، گازهای مایع هیدروکربنی و دیگر مشتقات نفتی، خوراک مجتمع‌هایی هستند که اتیلن، پروپیلن، آروماتیک‌ها، رزین‌ها، الیاف مصنوعی و مواد شیمیایی پایه را تولید می‌کنند.

به همین دلیل، نفتی که نمی‌سوزد، حذف نمی‌شود؛ فقط از بازار انرژی به بازار مواد خام صنعتی منتقل می‌شود.

پتروشیمی، موتور پنهان تقاضای نفت

اگر در گذشته وزن اصلی بازار نفت بر دوش حمل‌ونقل بود، اکنون صنایع پتروشیمی به یکی از کانون‌های اصلی رشد تقاضا تبدیل شده‌اند. پلاستیک‌ها، پلی‌استر، مواد بسته‌بندی، رنگ، چسب، شوینده، قطعات الکترونیکی، تجهیزات پزشکی و حتی بخشی از صنعت ساختمان، مستقیم یا غیرمستقیم به خوراک نفت و گاز وابسته‌اند.

در صنعت نساجی نیز این وابستگی پررنگ است. داده‌های Textile Exchange نشان می‌دهد تولید جهانی الیاف در سال ۲۰۲۳ به حدود ۱۲۴ میلیون تن رسیده و پلی‌استر به‌تنهایی حدود ۵۷ درصد از کل الیاف جهان را تشکیل داده است. به این ترتیب، بخشی از نفت نه در پالایشگاه پایان می‌یابد و نه در موتور خودرو، بلکه در لباس، فرش، مبلمان، منسوجات صنعتی و کالاهای مصرفی روزمره ادامه حیات می‌دهد.

این تغییر برای شرکت‌های بزرگ انرژی نیز جدی است. بسیاری از بازیگران اصلی بازار نفت به سمت توسعه مجتمع‌های یکپارچه پالایش و پتروشیمی رفته‌اند تا سهم بیشتری از هر بشکه را به مواد شیمیایی با ارزش بالاتر اختصاص دهند. این روند نشان می‌دهد ارزش آینده نفت فقط به سوخت بودن آن وابسته نیست.

در بازاری که فناوری، تنوع محصول و مجتمع‌های یکپارچه پالایش و پتروشیمی مزیت می‌سازند، تکیه صرف بر صادرات مواد پایه می‌تواند جایگاه ایران را محدود کند

ایران در بازار جدید نفت چه جایگاهی دارد

ایران از نظر منابع هیدروکربوری، یکی از مهم‌ترین کشورهای جهان است. بر اساس گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا با استناد به بولتن آماری سالانه اوپک ۲۰۲۴، ایران در سال ۲۰۲۳ حدود ۲۰۹ میلیارد بشکه ذخایر اثبات‌شده نفت و میعانات گازی و حدود ۱۲۰۰ تریلیون فوت مکعب ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی داشته است. این ارقام، ایران را در میان بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر نفت و گاز جهان قرار می‌دهد.

همین گزارش نشان می‌دهد ایران در سال ۲۰۲۳ حدود ۵.۱ میلیون بشکه در روز نفت و سایر مایعات نفتی تولید کرده و مجموع ظرفیت پالایشی آن نزدیک به ۲.۶ میلیون بشکه در روز بوده است. از این منظر، ایران فقط یک دارنده ذخایر نیست؛ بلکه زیرساخت پالایشی و گازی قابل‌توجهی هم دارد. این مزیت برای کشوری که می‌خواهد در بازار پتروشیمی آینده نقش‌آفرین باشد، اهمیت زیادی دارد؛ زیرا رقابت‌پذیری در این صنعت تا حد زیادی به دسترسی پایدار و کم‌هزینه به خوراک بستگی دارد.

ایران با ۲۰۹ میلیارد بشکه ذخایر اثبات‌شده نفت و میعانات و ۱۲۰۰ تریلیون فوت مکعب ذخایر گاز، مزیت بزرگی در خوراک دارد اما برای حفظ سهم بازار به ارزش افزوده بیشتر نیازمند است

ایرنا به نقل از شرکت ملی صنایع پتروشیمی گزارش داده است که اکنون ۷۵ مجتمع پتروشیمی در کشور فعال است و سالانه حدود ۷۱.۹ میلیون تن محصول تولید می‌کنند. از این مقدار، ۲۹.۲ میلیون تن صادر می‌شود و حدود ۱۳.۱ میلیارد دلار ارزآوری ایجاد می‌کند. بر اساس همین گزارش، ظرفیت تولید پتروشیمی ایران تا پایان امسال به ۹۶ میلیون تن می‌رسد و در برنامه هفتم توسعه، دستیابی به ظرفیت ۱۳۱.۵ میلیون تن در سال هدف‌گذاری شده است.

این ارقام نشان می‌دهد ایران در منطقه و بازارهای پیرامونی بازیگری حاشیه‌ای نیست. با این حال، جایگاه واقعی ایران در بازار جدید نفت فقط با ظرفیت اسمی یا حجم ذخایر سنجیده نمی‌شود. در بازاری که ارزش افزوده، فناوری، تنوع محصول و دسترسی پایدار به بازار اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، فاصله میان دارنده منابع و برنده بازار می‌تواند بسیار زیاد باشد.

برای بهبود جایگاه ایران چه باید کرد

نخستین اقدام، تکمیل زنجیره ارزش است. صادرات مواد پایه مانند متانول، اوره یا برخی پلیمرهای اولیه می‌تواند ارزآور باشد، اما بخش مهمی از سود در حلقه‌های بعدی زنجیره شکل می‌گیرد؛ جایی که مواد پایه به محصولات میانی، تخصصی و نهایی تبدیل می‌شوند. در بازار جدید نفت، کشوری دست بالاتر را دارد که از خوراک ارزان، محصولات متنوع‌تر و با ارزش افزوده بالاتر بسازد.

دوم، توسعه مجتمع‌های یکپارچه پالایش و پتروشیمی است. تجربه بازیگرانی مانند عربستان و چین نشان می‌دهد ادغام پالایش و پتروشیمی، هم حاشیه سود را بهبود می‌دهد و هم انعطاف‌پذیری بیشتری در برابر تغییر الگوی تقاضای جهانی ایجاد می‌کند. برای ایران، این مدل می‌تواند راهی برای تبدیل سهم بیشتری از نفت خام و میعانات به مواد شیمیایی باشد.

سوم، تثبیت خوراک و رفع ناترازی انرژی است. صنعت پتروشیمی بدون دسترسی پایدار به گاز، میعانات و خوراک مایع، حتی با ظرفیت اسمی بالا نیز در بازار جهانی قابل اتکا نخواهد بود. کاهش یا توقف خوراک در فصل‌های سرد، مستقیماً توان صادراتی و اعتبار عرضه را تضعیف می‌کند.

چهارم، نوسازی فناوری و کاهش شدت مصرف انرژی است. در بازاری که هزینه تولید، مصرف انرژی و ردپای کربن اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، بهره‌وری پایین می‌تواند مزیت خوراک ارزان را خنثی کند. دسترسی به فناوری‌های نو، کاتالیست‌ها، مدیریت انرژی و کاهش اتلاف، برای رقابت‌پذیری بلندمدت ضروری است.

پنجم، تنوع‌بخشی به بازارهای صادراتی و سبد محصولات است. اتکا به چند بازار محدود، ریسک تجاری را بالا می‌برد. در مقابل، توسعه هم‌زمان بازارهای منطقه‌ای، آسیایی و محصولات تخصصی می‌تواند تاب‌آوری بیشتری برای صادرات پتروشیمی ایران ایجاد کند.

در مجموع، ایران از نظر ذخایر و خوراک، یکی از قدرت‌های بالقوه بازار جدید نفت است؛ اما آینده این جایگاه نه فقط در میدان‌های نفت و گاز، بلکه در توان کشور برای تبدیل هیدروکربورها به زنجیره‌ای عمیق‌تر، فناورانه‌تر و ارزش‌آفرین‌تر از محصولات پتروشیمی تعیین خواهد شد. اگر جهان در دهه‌های آینده نفت کمتری بسوزاند اما مواد نفت‌پایه بیشتری مصرف کند، مزیت ایران زمانی بالفعل می‌شود که بشکه‌هایش کمتر خام فروخته شوند و بیشتر به محصول تبدیل شوند.