در این میان، فناوری های نوین از جمله هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، پهپادها و سامانه های هوشمند مدیریت منابع می توانند نقش مهمی در تغییر الگوی تولید ایفا کنند. تجربه کشورهای مختلف نیز نشان داده است که حرکت از کشاورزی سنتی به سمت کشاورزی داده محور، امکان استفاده دقیق تر از آب، کود، سم و انرژی را فراهم می کند.
در این راستا، رئیس اتحادیه گیاهان دارویی، زعفران و فرآورده‌های غذایی ایران در کفتگو با بازار با تاکید بر ضرورت ورود فناوری‌های نوین به بخش کشاورزی گفت: هوش مصنوعی، پهپادها و اینترنت اشیا می توانند با افزایش بهره وری، کاهش هزینه های تولید و مدیریت دقیق منابع، اقتصاد کشاورزی ایران را متحول کنند؛ با این حال نبود سرمایه گذاری کافی، ضعف زیرساخت های دیجیتال و حمایت ناکافی از بخش خصوصی، مهم ترین موانع توسعه کشاورزی هوشمند در کشور است.

تورم و سیاست گذاری؛ فشار هم زمان بر اقتصاد کشاورزی

محمدعلی رضایی، رئیس اتحادیه گیاهان دارویی، زعفران و فرآورده های غذایی ایران، رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق کاشان و عضو هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی ایران، همچنین درباره مهم ترین چالش اقتصادی کشاورزی کشورم میگوید: نمی توان یک عامل مشخص را به عنوان تنها مشکل این بخش معرفی کرد. بلکه مجموعه ای از عوامل از جمله تورم، نوسانات اقتصادی، محدودیت های سرمایه گذاری، مشکلات سیاست گذاری و کمبود فناوری به صورت هم زمان بر اقتصاد کشاورزی تاثیر گذاشته اند.

به گفته رضایی، تعدد مشکلات موجب شده است که تولیدکننده کشاورزی نه تنها با افزایش هزینه های جاری مواجه باشد، بلکه برای سرمایه گذاری در توسعه واحد تولیدی و استفاده از فناوری های جدید نیز با محدودیت مواجه شود. از این منظر، حل مشکلات کشاورزی نیازمند یک نگاه جامع است؛ زیرا حتی اگر یکی از موانع برطرف شود، باقی ماندن مشکلاتی مانند کمبود سرمایه، ضعف فناوری یا سیاست گذاری نامناسب همچنان می تواند مانع افزایش بهره وری شود.

آب؛ مهم ترین عرصه آزمون فناوری های هوشمند

در حالی که به گفته کارشناسان، یکی از مهم ترین کاربردهای فناوری در کشاورزی ایران، مدیریت مصرف آب است و بحران آب در بسیاری از مناطق کشور باعث شده است افزایش بهره وری آب به یکی از اصلی ترین اهداف سیاست های بخش کشاورزی تبدیل شود، رضایی با اشاره به تجربه اجرای یک طرح پایلوت مدیریت هوشمند آبیاری در دوره ای که ریاست کمیسیون کشاورزی اتاق ایران را بر عهده داشته است، می گوید: این تجربه نشان داد که استفاده از فناوری می تواند مصرف آب را حدود ۲۵ درصد کاهش دهد.

هوشمندسازی تنها یک مفهوم فناورانه یا تبلیغاتی نیست، بلکه می تواند مستقیما بر هزینه های تولید و مصرف منابع تاثیر بگذارد

وی افزود: این تجربه از آن جهت اهمیت دارد که نشان می دهد کشاورزی هوشمند تنها یک مفهوم فناورانه یا تبلیغاتی نیست، بلکه می تواند مستقیما بر هزینه های تولید و مصرف منابع تاثیر بگذارد.

رضایی افزود: در سیستم های سنتی، میزان آبیاری معمولا بر اساس تجربه کشاورز یا برنامه های زمانی ثابت تعیین می شود؛ در حالی که سامانه های هوشمند می توانند با استفاده از داده های مربوط به رطوبت خاک، شرایط آب و هوایی، نوع محصول و نیاز واقعی گیاه، میزان و زمان آبیاری را دقیق تر تعیین کنند. در نتیجه، کاهش مصرف آب علاوه بر کمک به حفظ منابع آبی، می تواند هزینه تولید را نیز کاهش دهد.

سرمایه گذاری خصوصی؛ حلقه مفقوده کشاورزی هوشمند

رئیس اتحادیه گیاهان دارویی، زعفران و فرآورده های غذایی ایران یکی از مهم ترین دلایل فراگیر نشدن کشاورزی هوشمند در کشور را نبود حمایت کافی از بخش خصوصی و سرمایه گذاری در فناوری های نوین می داند.

رضایی، خاطرنشان کرد: تجربه اجرای طرح های پایلوت نشان داده است که فناوری های هوشمند قابلیت ایجاد صرفه جویی قابل توجه را دارند، اما برای توسعه آنها باید سیاست های حمایتی، تسهیلات مالی و مشارکت گسترده بخش خصوصی شکل بگیرد.

وی با انتقاد از غلبه رویکرد بنگاه داری دولت گفت: حضور پررنگ تر بخش خصوصی می تواند سرعت توسعه فناوری در کشاورزی را افزایش دهد. به خصوص اینکه این موضوع از منظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا توسعه کشاورزی هوشمند نیازمند سرمایه گذاری اولیه برای خرید تجهیزات، نصب سامانه ها، آموزش نیروی انسانی و ایجاد زیرساخت های ارتباطی است. در شرایطی که بسیاری از کشاورزان با محدودیت نقدینگی مواجه هستند، تامین این سرمایه بدون حمایت های مالی و ایجاد مدل های اقتصادی مناسب دشوار خواهد بود.

هوش مصنوعی؛ ابزار کاهش هزینه و افزایش بهره وری

کارشناسان معتقدند: ورود هوش مصنوعی به کشاورزی می تواند یکی از مهم ترین تحولات این بخش در سال های آینده باشد. تحلیل داده های مربوط به آب و هوا، خاک، آفات، بیماری های گیاهی و عملکرد محصولات می تواند به کشاورز کمک کند تصمیم های دقیق تری درباره زمان کاشت، آبیاری، کوددهی و برداشت اتخاذ کند.

در این رابطه نیز رضایی با اشاره به تجربه کشورهای مختلف می گوید: استفاده از فناوری های نوین در بسیاری از نقاط جهان توانسته است هزینه تولید را کاهش و بهره وری را افزایش دهد. البته استفاده از هوش مصنوعی بدون دسترسی به داده های دقیق و زیرساخت مناسب امکان پذیر نیست. الگوریتم های هوش مصنوعی برای ارائه تحلیل دقیق به داده های مستمر و قابل اعتماد نیاز دارند. بنابراین ایجاد بانک های اطلاعاتی کشاورزی، ثبت اطلاعات مزارع و توسعه سامانه های دیجیتال باید هم زمان با ورود فناوری مورد توجه قرار گیرد.

پهپادها و اینترنت اشیا در خدمت تولید دقیق

نکته قابل تامل اینکه پهپادها نیز می توانند بخشی از فرآیند گذار از کشاورزی سنتی به کشاورزی دقیق باشند. تصویربرداری هوایی از مزارع امکان شناسایی نقاط آسیب دیده، بررسی وضعیت رشد گیاه و تشخیص برخی مشکلات را در مقیاس وسیع فراهم می کند. از سوی دیگر، اینترنت اشیا با اتصال تجهیزات و حسگرهای مختلف به شبکه، امکان پایش مستمر شرایط مزرعه را فراهم می کند. حسگرهای رطوبت خاک، دما و سایر داده های محیطی می توانند اطلاعات لازم را در اختیار سامانه های مدیریتی قرار دهند.

این فناوری ها در صورت ترکیب با هوش مصنوعی، می توانند زنجیره ای از «داده، تحلیل و تصمیم» ایجاد کنند؛ زنجیره ای که هدف نهایی آن استفاده کمتر از نهاده ها و تولید بیشتر با منابع محدود است.

زیرساخت دیجیتال؛ پیش شرط تحول کشاورزی

با وجود ظرفیت بالای فناوری، رضایی تاکید می کند: توسعه کشاورزی هوشمند بدون فراهم شدن زیرساخت های لازم امکان پذیر نیست.

به گفته وی، زیرساخت های دیجیتال، داده های کشاورزی، آموزش نیروی انسانی و شکل گیری اکوسیستم هوش مصنوعی باید هم زمان توسعه پیدا کنند.

بنابراین، سیاست گذار نباید صرفا بر خرید تجهیزات تمرکز کند. اگر کشاورز آموزش لازم را ندیده باشد یا شبکه ارتباطی مناسب در اختیار نداشته باشد، حتی پیشرفته ترین تجهیزات نیز نمی توانند بهره وری مورد انتظار را ایجاد کنند.