مهران ابراهیمیان؛ اتاق شفاف: در اقتصاد و علوم اجتماعی، مفهومی وجود دارد به نام «پیشگویی خودمحقق‌شونده»؛ وضعیتی که در آن یک باور یا پیش‌بینی، آن‌قدر تکرار و پذیرفته می‌شود که رفتار افراد را تحت تأثیر قرار می‌دهد و در نهایت، همان پیش‌بینی را به واقعیت نزدیک می‌کند.

رابرت کی. مرتون، جامعه‌شناس آمریکایی، این مفهوم را در قرن بیستم صورت‌بندی کرد. نمونه اقتصادی مشهور آن را می‌توان در هجوم بانکی دید: اگر مردم باور کنند بانکی ورشکسته خواهد شد، برای خارج کردن پول خود هجوم می‌برند و همین رفتار می‌تواند بحران نقدینگی ایجاد کند؛ یعنی «باور» به بخشی از «واقعیت» تبدیل می‌شود.

اما این نظریه فقط مخصوص اقتصاد و بازار نیست. در انتخابات، سازمان‌ها و تشکل‌های صنفی نیز می‌توان با ساختن یک روایت، تلاش کرد آینده را پیشاپیش تعریف کرد.

در انتخابات هیأت‌رئیسه اتاق اصناف تهران، به نظر می‌رسد بخشی از رقابت دقیقاً در همین زمین در حال شکل‌گیری است: ساختن تصویر رئیس، پیش از آنکه رأی‌گیری انجام شده باشد.

وقتی یک نامزد با انتشار مستمر تصاویر دیدار با مقامات و چهره‌های بلندپایه و با ارائه تصویری از خود به‌عنوان «رئیس آینده»، این گزاره را به افکار عمومی صنفی منتقل می‌کند که ریاست تقریباً قطعی است، در واقع یک پیام مهم به رأی‌دهندگان ارسال می‌شود: «آینده از قبل تعیین شده است؛ شما فقط باید آن را تأیید کنید.»

این همان نقطه‌ای است که پیشگویی خودمحقق‌شونده می‌تواند وارد انتخابات شود.

اما مسئله اینجاست که آیا روسای اتحادیه‌ها واقعاً چنین روایتی را پذیرفته‌اند؟

نشانه‌های موجود، دست‌کم امکان تردید جدی در این فرض را ایجاد می‌کند.

ثبت‌نام ۳۴ رئیس اتحادیه برای حضور در انتخابات هیأت‌رئیسه، در مقابل حدود ۱۲۵ اتحادیه، یک عدد معمولی نیست. این یعنی حدود ۲۷ درصد روسای اتحادیه‌ها مستقیماً وارد رقابتی شده‌اند که قرار است ساختار مدیریتی اتاق را تعیین کند.

این عدد را البته نباید به‌صورت مکانیکی به معنای آن دانست که ۳۴ نفر خود را «رئیس اتاق» می‌دانند؛ اما از منظر رفتار سازمانی، یک پیام روشن دارد: تقاضا برای حضور مستقیم در سطح تصمیم‌گیری افزایش یافته است.

به بیان دیگر، بخش قابل توجهی از مدیران اتحادیه‌ها دیگر صرفاً نمی‌خواهند تماشاگر تصمیمات یک نفره در اتاق اصناف باشند.

حتی اگر همه این ۳۴ نفر برای ریاست ثبت‌نام نکرده باشند و هدف برخی صرفاً حضور در هیأت‌رئیسه یا اثرگذاری بیشتر بر سیاست‌های اتاق باشد، باز هم یک واقعیت را نمی‌توان نادیده گرفت: سطح مطالبه برای مشارکت در مدیریت بالا رفته است.

و اینجا، ماجرا به عملکرد چهار سال گذشته بازمی‌گردد.

یکی از انتقاداتی که درباره دوره گذشته مطرح بوده، غلبه الگوی رئیس‌محور بر ساختار اتاق و استفاده ناکافی از ظرفیت روسای اتحادیه‌ها بوده است؛ الگویی که اگر واقعاً وجود داشته و روسای اتحادیه ها و کارکنان و اعضا هیات رئیسه به ان اعتراف کرده اند، طبیعی است که در پایان دوره، بخشی از بدنه مدیریتی به این نتیجه برسد که باید سهم بیشتری در تصمیم‌سازی داشته باشد.

در چنین شرایطی، انتشار تصاویر و ساختن روایت «من رئیس آینده هستم» ممکن است دقیقاً با همان نیرویی مواجه شود که قرار بود پیشگویی را محقق کند: رأی‌دهندگانی که خودشان دیگر نمی‌خواهند صرفاً نقش تأییدکننده داشته باشند.

اینجا یک پارادوکس جالب شکل می‌گیرد.

هرچه یک فرد بیشتر تلاش کند ریاست خود را «قطعی و از پیش تعیین‌شده» نشان دهد، ممکن است بخشی از رأی‌دهندگان بیشتر به این پرسش برسند که: اگر قرار است اتاق اصناف متعلق به همه اتحادیه‌ها باشد، چرا باید ریاست آن پیش از رأی‌گیری قطعی فرض شود؟

در واقع، ممکن است تلاش برای ساختن «پیشگویی خودمحقق‌شونده»، ناخواسته به فعال شدن نیروی مخالف آن منجر شود.

۳۴ رئیس اتحادیه که وارد میدان شده‌اند،شاید بیش از آنکه نشانه ۳۴ مدعی ریاست باشند، نشانه ۳۴ مطالبه برای سهم بیشتر در قدرت تصمیم‌گیری باشند.

این تفاوت بسیار مهم است.

اتاق اصناف تهران با حدود ۱۲۵ اتحادیه، اگر قرار باشد صرفاً حول یک رئیس تعریف شود، بخش بزرگی از ظرفیت خود را از دست خواهد داد. اما اگر رئیس، در کنار هیأت‌رئیسه و روسای اتحادیه‌ها، نقش هماهنگ‌کننده یک ساختار جمعی را ایفا کند، معنای ریاست نیز تغییر خواهد کرد.

بنابراین، انتخابات پیش رو فقط انتخاب چند عضو هیأت‌رئیسه نیست؛ نوع حکمرانی اتاق اصناف تهران نیز در معرض انتخاب قرار دارد.

فردا ممکن است روسای اتحادیه‌ها یک پیشگویی را محقق کنند؛ اما نه الزاماً آن پیشگویی که در فضای تبلیغاتی برای آنها ساخته شده است.

آنها می‌توانند با رأی خود نشان دهند که آینده اتاق از پیش نوشته نشده و ریاست، باند اختصاصی پرواز به مقصد صندلی ریاست نیست؛ مسیر پروازی است که مقصد آن را رأی‌دهندگان تعیین می‌کنند.

و شاید مهم‌ترین پیام این انتخابات همین باشد:

رئیس اتاق را نمی‌توان پیشاپیش اعلام کرد؛ رئیس را باید از صندوق رأی گرفت.