به گزارش پایگاه خبری اتاق شفاف، اکونومیست در یکی از مقالات اخیر خود با طرح این پرسش که «چرا فلسفه دوباره مورد توجه قرار گرفته است؟» به نکته‌ای بنیادین در عصر هوش مصنوعی اشاره می‌کند: هرچه ماشین‌ها در پاسخ دادن تواناتر می‌شوند، ارزش انسان در پرسیدن، داوری کردن و فهمیدن بیشتر می‌شود.

این پرسش فقط یک بحث فرهنگی یا دانشگاهی نیست. در عمق خود، به تغییر ماهیت دانش، کار، اقتصاد و حتی جایگاه انسان در برابر ماشین مربوط است. هوش مصنوعی فقط ابزار تازه‌ای برای تولید متن، تصویر، تحلیل یا کد نیست؛ بلکه در حال تغییر دادن نسبت انسان با دانش و ارزش است.

با این توصیف و بر اساس این مقاله میتوان گفت

جهان پیش از هوش مصنوعی؛ دانش به‌مثابه مزیت

در جهان پیش از هوش مصنوعی، دانش یک مزیت تعیین‌کننده بود. کسی که بیشتر می‌دانست، سریع‌تر تحلیل می‌کرد، بهتر می‌نوشت و دقیق‌تر محاسبه می‌کرد، دست بالاتر را داشت. مدرسه، دانشگاه، بازار کار و حتی ساختار قدرت بر همین فرض بنا شده بودندکه انسانِ دانا، انسانِ برتر است و در جهت تکامل چرخه دانائی حرکت میکردند . در چنین جهانی، اطلاعات، تحلیل و دانش، سه مؤلفه هم‌جهت در مسیر موفقیت محسوب می‌شدند. هر کس به داده بیشتر، فهم عمیق‌تر و قدرت پردازش بالاتر دسترسی داشت، امکان بیشتری برای خلق ارزش، کسب قدرت و پیشی گرفتن از دیگران پیدا می‌کرد.

اما هوش مصنوعی این معادله را دگرگون کرده است. امروز بخش بزرگی از آنچه پیش‌تر مزیت انسانی تلقی می‌شد اعم از گردآوری اطلاعات تا تحلیل اولیه، تولید متن، محاسبه، ترجمه، کدنویسی و حتی تصمیم‌سازی ، توسط ماشین و در مقیاسی بسیار وسیع‌تر و سریع تر انجام می‌شود. آنچه زمانی محصول کمیاب ذهن انسان بود، اکنون در آستانه تولید انبوه قرار گرفته است.

سقوط قیمتِ پاسخ

اقتصاد از همین نقطه وارد بحث می‌شود. اقتصاد، علم کمیابی است. هر چیزی که فراوان شود، قیمتش کاهش می‌یابد. اگر اطلاعات فراوان شود، ارزش خام آن پایین می‌آید. اگر تولید متن، تصویر، تحلیل، گزارش، کد و پاسخ‌های استاندارد فراوان شود، بازار دیگر برای «تولید ساده پاسخ» پاداش سابق را نمی‌دهد. لذا میتوان گفت در عصر هوش مصنوعی، پاسخ ارزان می‌شود.

ماشین می‌تواند گزارش بنویسد، قرارداد اولیه تنظیم کند، داده‌ها را خلاصه کند، تصویر بسازد، ترجمه کند، ایده بدهد و گزینه‌های مختلف را پیش روی انسان بگذارد. اما دقیقاً به همین دلیل، مزیت انسانی از «داشتن پاسخ» به «تشخیص پرسش درست» منتقل می‌شود.

به بیان ساده:

هوش مصنوعی پاسخ را ارزان می‌کند، اما پرسش درست را گران‌تر و ارزشمندتر می‌سازد.

اینجاست که فلسفه دوباره از حاشیه برمی‌گردد.

بازگشت فلسفه؛ نه به‌عنوان درس، بلکه به‌عنوان مهارت

منظور از فلسفه در اینجا صرفاً تاریخ فلسفه، محفوظات دانشگاهی یا بازی با واژه‌ها نیست. فلسفه در معنای زنده و عملی خود یعنی توانایی پرسیدن، سنجیدن، تشخیص دادن، فهمیدن و داوری کردن. وقتی ماشین‌ها پاسخ می‌دهند، ارزش انسان در این نیست که سریع‌تر پاسخ دهد. ارزش او در این است که بداند کدام پرسش را باید پرسید، کدام پاسخ را باید جدی گرفت، کدام داده مشکوک است، کدام تصمیم اخلاقی نیست و کدام مسیر، هرچند ممکن، الزاماً مطلوب نیست.

هوش مصنوعی در ظاهر یک فناوری است، اما در عمق، یک جابه‌جایی اقتصادی و فلسفی است. اقتصاد می‌پرسد: ارزش کجا خلق می‌شود؟ فلسفه می‌پرسد: ارزش چیست؟ و هوش مصنوعی این دو پرسش را به هم گره می‌زند.

بازار کار آینده؛ از مهارت فنی به داوری انسانی

در بازار کار آینده، بسیاری از مشاغل نه یکباره، بلکه تدریجی فرسوده می‌شوند. کارهایی که بر تکرار، الگو، پردازش داده، خلاصه‌سازی و تولید خروجی استاندارد ، سطح عملکرد استاندارد بالا و نیروی بازو، متکی‌اند، بیش از دیگران در معرض فشار قرار می‌گیرند.

اما در همان زمان، مشاغلی که به قضاوت، اخلاق، طراحی مسئله، فهم زمینه، مذاکره، اعتماد، روایت‌سازی و تصمیم‌گیری در شرایط مبهم وابسته‌اند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.

پزشک آینده ممکن است از هوش مصنوعی برای تحلیل تصویر پزشکی یا پیشنهاد تشخیص استفاده کند، اما تصمیم نهایی درباره درمان، ریسک، شرایط بیمار و ملاحظات انسانی و اخلاقی  هنوز به قضاوت پزشک نیاز دارد.

وکیل آینده ممکن است از هوش مصنوعی برای تنظیم متن حقوقی یا جست‌وجوی سوابق استفاده کند، اما تشخیص استراتژی دعوا، مصلحت موکل و فهم زمینه حقوقی و انسانی پرونده هنوز از عهده هوش مصنوعی بر نمی آید.

مدیر آینده ممکن است از هوش مصنوعی برای ساختن سناریوهای مختلف استفاده کند، اما انتخاب میان سود، ریسک، مسئولیت اجتماعی، زمان‌بندی و پیامدهای سیاسی تصمیم، همچنان به داوری انسانی وابسته است.

معلم آینده ممکن است از هوش مصنوعی برای تولید محتوا بهره ببرد، اما تربیت ذهن، پرورش پرسش و تشخیص استعداد، کار ماشین نیست.

تحلیلگر اقتصادی و مالی نیز ممکن است داده‌های بیشتری در اختیار داشته باشد، اما فهم روان بازار، فضای سیاسی، رفتار بازیگران و وزن دادن به ریسک‌ها همچنان به چیزی فراتر از محاسبه نیاز دارد.

به زبان ساده، ماشین می‌تواند بگوید «چه گزینه‌هایی وجود دارد»، اما انسان باید بپرسد «کدام گزینه درست‌تر، مسئولانه‌تر و معنادارتر است؟»

خطر نابرابری معرفتی

با این حال، نباید در ستایش فلسفه و تفکر انتقادی گرفتار ساده‌انگاری شد. بازگشت ارزش پرسش، خود می‌تواند منشأ نوع تازه‌ای از نابرابری باشد.

اگر پرسیدن به مهارت نخبگان تبدیل شود و پاسخ دادن به کالای عمومی، نابرابری آینده فقط اقتصادی نخواهد بود؛ معرفتی هم خواهد بود. جامعه ممکن است به دو گروه تقسیم شود: گروه کوچکی که مسئله را تعریف می‌کنند، پرسش‌ها را طراحی می‌کنند و مسیر فناوری را تعیین می‌کنند؛ و اکثریتی که فقط مصرف‌کننده پاسخ‌های آماده‌اند.

در چنین وضعیتی، هوش مصنوعی به جای آنکه ابزار رهایی باشد، می‌تواند ابزار تمرکز قدرت شود. شرکت‌هایی که داده، زیرساخت پردازشی، مدل‌های بزرگ و پلتفرم‌های توزیع را در اختیار دارند، فقط بازار را کنترل نمی‌کنند؛ آن‌ها می‌توانند افق پرسش‌های جامعه را هم شکل دهند.

این خطر، از حذف چند شغل عمیق‌تر است. مسئله فقط بیکاری نیست؛ مسئله این است که چه کسی حق تعریف مسئله را دارد.

 آیا هوش مصنوعی فقط پاسخ می‌دهد؟

البته این تصویر نباید یک‌طرفه باشد. هوش مصنوعی فقط ماشین پاسخ‌گو نیست. اگر درست استفاده شود، می‌تواند به انسان در بهتر پرسیدن نیز کمک کند. یک پژوهشگر می‌تواند با کمک هوش مصنوعی فرضیه‌های تازه بسازد. یک مدیر می‌تواند از آن برای دیدن سناریوهایی استفاده کند که قبلاً به ذهنش نمی‌رسید. یک دانشجو می‌تواند از آن برای فهم ضعف‌های استدلال خود بهره ببرد. یک نویسنده می‌تواند با آن زوایای پنهان یک ایده را کشف کند. پس مسئله، تقابل ساده انسان و ماشین نیست. مسئله این است که انسان در رابطه با ماشین، در جایگاه مصرف‌کننده پاسخ باقی بماند یا به طراح پرسش تبدیل شود. هوش مصنوعی می‌تواند انسان را سطحی‌تر کند، اگر فقط برای تولید پاسخ‌های سریع به کار رود. اما می‌تواند انسان را عمیق‌تر کند، اگر برای گسترش دامنه پرسش، نقد پیش‌فرض‌ها و آزمون فرضیه‌ها استفاده شود.

آموزش؛ میدان اصلی نبرد

در چنین جهانی، نظام آموزشی اهمیت حیاتی پیدا می‌کند. اگر مدرسه و دانشگاه همچنان بر حفظ کردن، پاسخ دادن، تست زدن و عبور از آزمون بنا شوند، انسان در رقابت با ماشین شکست می‌خورد. چون ماشین در تولید پاسخ سریع، منظم و بی‌وقفه از انسان قوی‌تر است.اما اگر آموزش بر پرسش، تحلیل، استدلال، اخلاق، تاریخ، فلسفه، اقتصاد سیاسی فناوری و فهم زمینه بنا شود، هوش مصنوعی نه تهدید، بلکه اهرم قدرت انسان خواهد بود. لذا نقطه شروع آموزش از مدرسه به فضای مجازی منتقل شده و اصالت مدرسه از بین رفته است .

آموزش آینده نباید فقط به دانش‌آموز و دانشجو بیاموزد که چگونه پاسخ دهد. باید به او بیاموزد که چگونه شک کند، چگونه مسئله را درست صورت‌بندی کند، چگونه میان داده و حقیقت تمایز بگذارد، چگونه پیامد اخلاقی یک تصمیم را بسنجد و چگونه در برابر پاسخ‌های آماده تسلیم نشود.

تفکر انتقادی و نقاد ،  دیگر تزئین روشنفکری نیست؛ ابزار بقا در اقتصاد هوش مصنوعی است. اخلاق دیگر بحث کلاس درس نیست؛ شرط اعتماد عمومی به فناوری است. معرفت‌شناسی دیگر واژه‌ای دانشگاهی نیست؛ مسئله‌ای عملی است در جهانی که نمی‌دانیم کدام داده واقعی، کدام تصویر جعلی، کدام تحلیل معتبر و کدام تصمیم دستکاری‌شده است.

انسان در اقتصاد هوش مصنوعی

اقتصاد سنتی انسان را عمدتاً نیروی کار می‌دید. اقتصاد دیجیتال، انسان را تولیدکننده داده دید. اقتصاد هوش مصنوعی شاید انسان را بیش از هر چیز، طراح معنا ببیند.در این اقتصاد، ارزش واقعی متعلق به کسی است که بتواند بین امکان و مصلحت، بین سرعت و حکمت، بین سود و اخلاق، و بین داده و حقیقت تمایز بگذارد.اقتصاد آینده متعلق به کسانی نیست که صرفاً ابزارهای هوش مصنوعی را بلدند. این ابزارها به‌تدریج عمومی، ارزان و در دسترس‌تر می‌شوند. مزیت واقعی متعلق به کسانی است که می‌دانند با این ابزارها چه مسئله‌ای را باید حل کرد، چه چیزی را نباید حل کرد و کجا باید در برابر وسوسه سرعت ایستاد.

در گذشته، انسان برای گرفتن پاسخ به ماشین مراجعه می‌کرد. در آینده، انسان باید از ماشین عبور کند تا به پرسش برسد.

پرسش‌های بنیادین بازمی‌گردند

فلسفه در عصر هوش مصنوعی بازمی‌گردد، چون جهان دوباره پر از پرسش‌های بنیادین شده است:

حقیقت چیست وقتی تصویر و متن می‌تواند جعل شود؟

کار چیست وقتی ماشین می‌تواند تولید کند؟

عدالت چیست وقتی بهره‌وری برای عده‌ای ثروت و برای عده‌ای بیکاری می‌آورد؟

دانش چیست وقتی پاسخ در دسترس همه است؟

و انسان چیست وقتی ماشین‌ها می‌توانند شبیه انسان فکر کنند؟

پاسخ این پرسش‌ها را نمی‌توان فقط از مهندسان خواست. اقتصاددانان باید درباره توزیع ارزش حرف بزنند. فیلسوفان باید درباره معنا و اخلاق حرف بزنند. سیاستمداران باید درباره قدرت و تنظیم‌گری حرف بزنند. جامعه نیز باید تصمیم بگیرد که هوش مصنوعی قرار است ابزار آزادی باشد یا ابزار تمرکز قدرت.

آینده متعلق به فهمیدن است

مسئله فقط این نیست که هوش مصنوعی شغل‌ها را حذف می‌کند یا بهره‌وری را بالا می‌برد. این سطحی‌ترین صورت ماجراست. مسئله عمیق‌تر این است که هوش مصنوعی معنای مهارت، دانش، کار و حتی انسان بودن را تغییر می‌دهد.

در چنین جهانی، خطر بزرگ این نیست که ماشین‌ها بیش از حد هوشمند شوند؛ خطر این است که انسان‌ها بیش از حد سطحی بمانند.

هوش مصنوعی شاید پاسخ‌ها را ارزان کند، اما پرسش‌های درست را گران‌تر خواهد کرد. آینده نه متعلق به کسانی است که بیشتر می‌دانند، نه حتی به کسانی که سریع‌تر تولید می‌کنند، بلکه متعلق به کسانی است که عمیق‌تر می‌فهمند.

در قرن بیست‌ویکم، فلسفه دوباره به اقتصاد بازمی‌گردد؛ نه از مسیر کتابخانه‌ها، بلکه از دل دیتاسنترها، بازارهای مالی، شرکت‌های فناوری و بحران معنای انسان در برابر ماشین.

و در نهایت میتوان ادعا کرد ، گسترش و جهان شمول شدن هوص مصنوعی فرصت بیشتری به انسان میدهد تا به درک عمیق مفاهیم و چیستی و چرائی مسائل بپردازد و از سطح مصرف کننده دانش که نگاه جزء نگر به انسان میدهد به سطح معمار دانش که نگاه کل نگر دارد برسد ، هوش مصنوعی صرفا یک ابزار است برای فراغت بیشتر انسان ها در مقابل الگوهای تکرار پذیر و مغز انسان قرار است از این فرآیند گامی بالاتر بنهد.

ماشین‌ها پاسخ‌ها را فراوان می‌کنند، اما این انسان است که باید معنای پرسش‌ها را حفظ کند.

 

با سپاس از دکتر مصطفی مالکی تهرانی برای ارسال این مطلب