مهران ابراهیمیان؛ اتاق شفاف: در روز ملی اصناف، دولتمردان با ستایش همراهی اصناف با برنامه‌های حاکمیت، عملاً این بخش را به بازوی اجرایی خود بدل کردند و دردهای معیشتی بازاریان دیده نشد.

به گزارش اتاق شفاف، مراسم روز ملی اصناف امسال، فراتر از یک رویداد صنفی، به تریبونی برای ستایش نقش اصناف در همراهی با سیاست‌های دولتی تبدیل شد. در حالی که مقامات ارشد کشور از نقش «جهادی» بازاریان در جنگ اخیر سخن گفتند، مطالبات معیشتی و فشارهای ساختاری این قشر به حاشیه رانده شد.

روز ملی اصناف در تقویم رسمی کشور، فرصتی برای بازخوانی مطالبات صنفی، بررسی چالش‌های تولید و توزیع و شنیدن صدای بازاریانی است که نبض اقتصاد خرد کشور را در دست دارند. اما مراسم امسال، روایتی متفاوت از این مناسبت ارائه کرد. در همایشی که با حضور دکتر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، سید محمد اتابک، وزیر صمت و سایر مقامات ارشد برگزار شد، آنچه بیش از همه خودنمایی می‌کرد، نه بررسی «دردهای صنفی»، بلکه تقدیر و تشکر دولتمردان از «کارگزاران خود» در بدنه اصناف بود. این رویکرد که در آن اصناف به عنوان ابزارهای مدیریت زنجیره تأمین و سربازان خط مقدم سیاست‌های دولتی تصویر می‌شوند، نشان از نوعی نفوذ ساختاری دولت در نهادهای صنفی دارد؛ نفوذی که به نظر می‌رسد به قیمت به حاشیه راندن حقوق صنفی و مطالبات واقعی فعالان بازار تمام شده است.

در همین حال، صمد حسن‌زاده، رئیس اتاق بازرگانی ایران، با تأکید بر نقش راهبردی اصناف در آینده اقتصاد کشور، از فعالان صنفی خواست خود را برای ورود به دوره‌ای جدید از فعالیت‌های اقتصادی آماده کنند. او با اشاره به هویت فرهنگی و تاریخی اصناف، نقش آنان را در شرایط سخت و مسئولیت اجتماعی‌شان برجسته دانست و گفت: «اگر نیروهای نظامی از مرزها دفاع کرده و امنیت مرزها را فراهم می‌کنند، امنیت اقتصادی هم نیازمند سربازانی است که در میدان تولید، تجارت و توزیع حضور دارند. اصناف کاملاً در این میدان سرافراز بیرون آمدند.» حسن‌زاده با بیان اینکه ایران وارد مرحله جدیدی از بازسازی و سرمایه‌گذاری شده است، نقش اصناف را در حفظ و توسعه اشتغال میلیون‌ها نفر کلیدی دانست و ارتقای بهره‌وری در شبکه توزیع، کاهش هزینه‌ها، افزایش شفافیت و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین را برای اصناف ضروری خواند. او ابراز امیدواری کرد که با موفقیت مذاکرات، اقتصاد کشور وارد مرحله‌ای جدید شود و فرصت‌های رقابت در عرصه بین‌المللی فراهم آید و از این رو، از اصناف دعوت کرد خود را برای این تحول آماده کنند.

نمایش وحدت و نفوذ دولت در اصناف

نگاهی به محور سخنرانی‌ها نشان می‌دهد که «تقدیر از کارگزاران خود» به تم اصلی این روز بدل شده بود. سید محمد اتابک، وزیر صنعت، معدن و تجارت، با اشاره به درس‌های جنگ اخیر، اصناف را نه تنها نقطه فروش، بلکه بخشی از زیرساخت اقتصاد دانست و همسویی آنان با دولت را نقطه قوت خواند. اتابک با اشاره به طرح کالابرگ، همکاری اصناف را نمونه‌ای از «اثربخشی بالای» سیاست‌های دولت دانست که به زعم وی، از بروز بحران در بازار جلوگیری کرد.

این رویکرد که در آن اصناف به مثابه ابزار اجرایی دولت برای مدیریت مصرف و زنجیره تأمین تصویر می‌شوند، نشان از عمق‌بخشی به نفوذ دولت در بدنه اصناف دارد. به نظر می‌رسد روز ملی اصناف، بستری برای تثبیت این نگاه شده است که اصناف نه یک نهاد مستقل، بلکه بازوی اجرایی سیاست‌های حاکمیتی هستند. در واقع، دولت با بهره‌گیری از ادبیات «سربازان اقتصادی»، عملاً هرگونه مطالبه‌گری صنفی را به مثابه نافرمانی از اقتضائات «شرایط جنگی» قلمداد کرده و فضای بحث‌های انتقادی را به شدت محدود کرده است.

در حالی که رئیس‌جمهور و وزیر صمت از «گشایش‌های اقتصادی» و موفقیت‌های میدان دیپلماسی سخن گفتند، واقعیت کف بازار که شامل آسیب‌دیدگی هزاران واحد صنفی و چالش‌های ساختاری است، جایگاه چندانی در دستور کار رسمی مراسم نداشت

پزشکیان و رویکرد پدرانه به بازار

دکتر مسعود پزشکیان در سخنان خود با عبارتی که نشان از نوعی رویکرد پدرانه به مقوله اصناف داشت، خود را «نمک‌پرورده اصناف» نامید و با پیوند زدن این قشر به آرمان‌های انقلاب و مساجد، پیوند اصناف با حاکمیت را نه یک رابطه اقتصادی-صنفی، بلکه یک تعلق ایدئولوژیک و تاریخی نشان داد. رئیس‌جمهور در بخشی از سخنانش با اشاره به جنگ اخیر، اصناف را بازوی مدیریت بازار دانست و گفت: اصناف با تمام وجود پای کشور ایستادند، بازار را حفظ کردند و اجازه ندادند مردم با کمبود مواجه شوند.

اما نکته قابل تأمل در سخنان رئیس‌جمهور، محدود کردن چالش‌های اصناف به مواردی بود که در «فکر رئیس‌جمهور» می‌گنجد. اگرچه او قول اصلاح قوانین و رفع موانع را داد، اما در عین حال با پیوند زدن موفقیت‌های اخیر به «وحدت و انسجام»، عملاً هرگونه نقدِ درونی یا مطالبه‌گری خارج از چارچوب‌های دولت را با انگِ «آب ریختن به آسیاب دشمن» محدود کرد. این رویکرد، فضای نقد را در مراسمی که باید تریبون بازاریان باشد، به شدت تنگ کرد.

 

وزیر صمت؛ اصناف به مثابه زیرساخت دولتی

سید محمد اتابک، وزیر صنعت، معدن و تجارت، شاید صریح‌ترین مقام در تعریف دولتی «اصناف» بود. او به صراحت گفت: اصناف صرفاً نقطه فروش نیستند، بلکه بخشی از زیرساخت اقتصاد کشور محسوب می‌شوند. اتابک با اشاره به «جنگ سوم تحمیلی»، از نقش اصناف در طرح کالابرگ به عنوان یک نمونه موفق از همکاری با دولت یاد کرد.

در ادبیات وزیر صمت، «موفقیت اصناف» با «موفقیت سیاست‌های دولت» گره خورده است. این یعنی اگر اصناف به دستورات دولت در زمینه توزیع عمل کنند، موفق هستند و اگر نکنند؟؟ در این نگاه، استقلال صنفی جایی ندارد و اصناف به عنوان پیاده‌نظام اجرایی زنجیره تأمین کشور در شرایط بحرانی تعریف می‌شوند. این تحلیل که «اصناف در تماس روزانه با مردم هستند»، در سخنان اتابک نه به عنوان فرصتی برای شنیدن صدای مردم، بلکه به عنوان ابزاری برای «مدیریت مصرف» و «اصلاح الگوی مصرف» مورد تأکید قرار گرفت. این نگاه، کاملاً ابزاری است و جایگاه اصناف را تا سطح یک کارگزار اجرایی تنزل می‌دهد.

تلاش دولت برای تعریف اصناف به عنوان ستون پایداری در جنگ، عملاً تلاشی برای تثبیت نقش اصناف به عنوان پیاده‌نظام اجرایی سیاست‌های دولتی بود؛ وضعیتی که مرز میان استقلال صنفی و دستورات حاکمیتی را به شدت مخدوش کرده است

اتاق اصناف؛ گرفتار میان ناظر دولتی و حامی صنوف

قاسم نوده فراهانی، رئیس اتاق اصناف ایران، نیز در سخنان خود کوشید میان دو لبه قیچی حرکت کند. او از یک سو خیلی کوتاه به مشکلات ساختاری مثل کاهش قدرت خرید، افزایش هزینه‌های تولید و ناترازی انرژی اشاره کرد و حتی عدد تکان‌دهنده آسیب‌دیدگی ۴۵۶۰ واحد صنفی را بر زبان آورد که با کمک خود اصناف رفع و رجوع شده اند، اما از سوی دیگر، بخش بزرگی از گزارش خود را به «رصد مستمر بازار»، «بازرسی ۲۴۸ هزار واحد صنفی» و «معرفی متخلفین به تعزیرات» اختصاص داد.

این پارادوکس در سخنان رئیس اتاق اصناف ایران، گویای وضعیت فعلی نهادهای صنفی است. آن‌ها برای اینکه جایگاه خود را حفظ کنند، مجبورند بیش از آنکه مدافع حامی حقوق اصناف باشند، مجری ناظر سیاست‌های نظارتی دولت باشند. نوده فراهانی با اشاره به ۱۰۰ جلسه با رئیس‌جمهور، سعی کرد تصویر مثبتی از تعامل ارائه دهد، اما در عمل، این جلسات بیش از آنکه به حل بحران‌های عمیق (مانند ناترازی انرژی) ختم شود، صرف هماهنگی برای نظارت بر بازار شده است.

مقامات دولتی در مراسم روز ملی اصناف، این قشر را بازوی اجرایی حاکمیت در مدیریت بازار خواندند؛ اما در پس این تقدیرها، صدای مطالبات واقعی و دردهای معیشتی بازاریان به کلی مسکوت ماند

نظام مالیاتی؛ اصناف شریک راهبردی یا مأمور وصول؟

یکی از تندترین زوایای این روز در پیام سید محمدهادی سبحانیان، رئیس‌کل سازمان امور مالیاتی کشور، نمایان شد. او به صراحت اصناف را «شریک راهبردی نظام مالیاتی» خواند. در ادبیات سیاسی، وقتی دولت نهادی را «شریک راهبردی» می‌نامد، معمولاً به معنای هم‌راستایی در منافع است؛ اما اینجا شریک بودن به معنای «تأمین منابع درآمدی دولت» است.

سبحانیان اصناف را «پیشگامان جهاد اقتصادی» نامید و هدف از این حمایت را افزایش رضایتمندی شرکای راهبردی (اصناف) خواند. اما واقعیت این است که برای کسبه و بازاریانی که زیر بار تورم و رکود هستند، نظام مالیاتی به عنوان یک شریک، نه تنها حامی نیست، بلکه به عنوان یک نهاد فشار شناخته می‌شود. پیام‌های تقدیرآمیز در روز ملی اصناف، تنها پوششی است بر این حقیقت که اصناف، اصلی‌ترین منبع درآمدی برای جبران کسری بودجه دولت محسوب می‌شوند و این «شریک راهبردی» بودن، در واقع نام دیگری برای «انضباط مالیاتی تحمیلی» است.

اصناف کشاورزی؛ در حاشیه توسعه

حتی در یادداشت پیمان عالمی‌آرانی، رئیس اتاق اصناف کشاورزی ایران، که تلاش کرد بر نقش حیاتی امنیت غذایی تأکید کند، باز هم تم اصلی، «همراهی با دولت» بود. او از «حمایت‌های مستمر دولت» سخن گفت، اما اشاره نکرد که این حمایت‌ها تا چه حد به حل چالش‌های اصلی کشاورزان (از جمله ناترازی نهاده‌ها و سیاست‌گذاری‌های قیمت‌گذاری دستوری) منجر شده است.

این یک الگوی تکراری است: نهادهای صنفی در روز ملی اصناف، به جای آنکه بیانیه مطالبات خود را صادر کنند، بیانیه تقدیر از دولت صادر می‌کنند به جای این که مطابات را طلب کنند، ترجیح می دهند که مدیران بر راس نشسته تمجید و تعریف بشنوند. این روند، «استقلال نهادهای مدنی» را در ایران به شدت زیر سؤال برده است. وقتی نهادهای صنفی به بازوهای دولت تبدیل شوند، دیگر صدایی برای دفاع از فعالان اقتصادی باقی نمی‌ماند.

 

روز ملی اصناف یا روز تکرار یک گفتمان؟

مراسم روز ملی اصناف امسال، آیینه تمام‌نمای رابطه دولت و اصناف در شرایط فعلی بود. رابطه‌ای که در آن «اطاعت» به عنوان «فضیلت» و «انتقاد» به عنوان «تفرقه» بازتعریف شده و هر سال با کلماتی تکراری به پایان می رسد. اصناف در این روز مورد تقدیر قرار گرفتند، نه به خاطر موفقیت‌های اقتصادی‌شان در توسعه کسب‌وکار، بلکه به خاطر اینکه در «جنگ اقتصادی» پشت دولت ایستادند، بازار را مدیریت کردند.

دولت در این روز از کارگزاران خود در اصناف تقدیر کرد. اما در میان این همه تقدیر و تشکر، هیچ‌کس به این پرسش اساسی پاسخ نداد که وقتی «جنگ» تمام شود و «ثبات» برقرار گردد، آیا دولت همان‌قدر که امروز برای «مدیریت مصرف» به اصناف نیاز دارد، برای «رونق تولید و معیشت» نیز به آن‌ها بها خواهد داد؟ یا اینکه با پایان شرایط خاص، اصناف دوباره به حاشیه سیاست‌گذاری‌های کلان رانده می‌شوند و تنها نقش‌شان «پرداخت مالیات» و «اطاعت از نظارت‌های تعزیراتی» خواهد بود؟

آنچه در سخنرانی‌ها گم شد، صدای آن فعال صنفی بود که در سایه سیاست‌گذاری‌های نادرست، ناترازی انرژی و تورم لجام‌گسیخته، در حال فروپاشی کسب‌وکار خود است. مراسم روز ملی اصناف، جشن تقدیر از وضعیت موجود بود؛ وضعیتی که در آن اصناف، ستون‌های خسته اقتصادند که دولت تنها برای تحمل بار سیاست‌هایش، آن‌ها را می‌ستاید، نه برای قامت برافراشته‌شان در مسیر توسعه.

توسعه اصناف، مطالبه ملی برای تحقق عدالت اقتصادی است

بار تصمیمات نادرست برخی مدیران بر دوش اصناف است

اصناف ایران در بحران‌ها؛ از قهرمانان خاموش تا مدیران منفعل

پیگیری مطالبات فعالان صنفی وظیفه اتاق اصناف است