​از گالری های لندن تا ارتفاعات سبلان

​جاده تبریز به سمت شرق، سفری است از میان چشم اندازی به رنگ سبز فیروزه ای و اخرای متغیر. من به عنوان یک دانشگاهی در موزه ویکتوریا و آلبرت، سال ها صرف تحلیل هندسه ساختاریافته قالی آذربایجان در میان دیوارهای سفید گالری های اروپایی کرده بودم. اما مشاهده این نقوش در هوای رقیق ارتفاعات زاگرس و سبلان، به معنای درک آن ها برای نخستین بار بود.

​بخشایش؛ جایی که بافتن، ضربان قلب زندگی است

​نخستین ایستگاه من دهکده بخشایش بود؛ جایی که باد، عطر روناس در حال خشک شدن و دود هیزم را با خود میآورد. در اینجا، بافندگی یک فعالیت تجاری نیست، بلکه ضربان قلب فصلی است که با آهنگ برداشت محصول و کوچ گله ها تنظیم میشود. من در میان حیاطی ساده ایستادم که در آن، داری تنومند از چوب بلوط برای آغاز بافت یک قالی بزرگ پارچه برپا شده بود.

​اسرار املاح آب و تاب آوری پشم

​بافنده، زنی که چشمانی به تیزی قیچی اش داشت، توضیح داد که استحکام قالی آذربایجان از املاح آب سرچشمه میگیرد. گوسفندان از جویبارهای سرشار از مواد معدنی مینوشند و پشمی چنان تاب آور و غنی از لانولین تولید میکنند که از پذیرش منحنی های ظریف و گل و بوته های شهری سر باز میزند. این پشم، هندسه متفاوتی را طلب میکند.

​بافتن باغی که از زمستان جان سالم به در میبرد

​در هریس، من راز نقوش «برگ های شکسته» و «اژدهای استلیزه» را یافتم. در حالی که طراحان دوره صفوی در قرن شانزدهم، اسلیمی های روان را به کمال رساندند، روستایی آذربایجان آن ها را به مجموعه ای از حرکت های پرقدرت و خطوط شکسته تبدیل کرد. این، ترجمه طبیعت به زبان سنگ و کوه است. بافنده ای به من گفت: «ما باغ را آن گونه که دیده میشود نمیبافیم؛ ما باغ را آن گونه میبافیم که از زمستان جان سالم به در میبرد.»

​مکاشفه رنگ ها و نگاره بی زوال روح

​رنگ ها در اینجا مانند یک مکاشفه اند. روناس محلی، شعله ای عمیق به رنگ سفال تولید میکند که در میان زمینه های نیلگون میدرخشد. برخلاف بازار صادراتی، قالی سنتی آذربایجان تضادهای شدید را در آغوش میکشد. دریافتم که قالی هریس صرفا یک شیء تزیینی نیست؛ این قالی، نگاره بی زوال روح آذربایجان است؛ جسور، زاویه دار و شکست ناپذیر. این ها گواهی هستند بر مردمی که زیبایی را در سخت ترین محیط ها بازمی یابند.

​درنگ مترجم: از منظر ارتباطاتی

​قالی آذربایجان در این متن نه به عنوان یک هنرصنعت صرف، بلکه به مثابه یک زبان و رسانه بازنمایی شده است. از این منظر، نقوش هریس تنها یک انتخاب زیباشناختی نیستند، بلکه رمزگذاری فرهنگی مردمی هستند که محیط کوهستانی خود را در قالب خطوط شکسته بازتولید میکنند. وقتی بافنده از بافتن باغی سخن میگوید که «از زمستان جان سالم به در میبرد»، در واقع از پایداری یک نظام معنایی و هویتی در برابر تندباد حوادث حرف میزند. این قالی ها فراتر از دکوراسیون، پیام های ماندگاری هستند که درک آن ها تنها با شناخت زیست جهان بافنده ممکن است.

​منابع و مراجع (References)

​Source: Wearden, Jennifer. “The Crimson Road: In Search of the Origins of Heriz Design.” HALI: Carpet, Textile and Islamic Art, Issue 118, 2001.

​Related Studies: For further reading on the technical analysis of Azerbaijan textiles, refer to the Victoria & Albert Museum Textile Collection archives.

نویسنده: جنیفر وید (کارشناس ارشد موزه ویکتوریا و آلبرت لندن)

مجله HALI، شماره ۱۱۸ (سال ۲۰۰۱)

​ترجمه: دکتر آذر رسولی

استاد دانشگاه و پژوهشگر